Thứ 4, 05-10-2022 - 01:55

Nghiên cứu trao đổi

Pí Mùn - nhạc cụ độc đáo của người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

Đại úy,TS. Nguyễn Duy Thịnh

Trường Đại học VHNT Quân đội

Sáo 1 copy

Tóm tắt: Pí Mùn là nhạc cụ độc đáo của người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình. Trước đây, Pí Mùn thường được sử dụng trong các sinh hoạt tín ngưỡng, đệm cho một số làn điệu hát cúng của ông Mùn. Nhạc cụ này có cấu tạo, âm sắc tương đối đặc biệt. Nếu được đầu tư nghiên cứu, cải tiến, căn chỉnh cho phù hợp về cung, quãng, mở rộng âm vực... thì có thể khai thác, ứng dụng tốt trong hoạt động sáng tác, biểu diễn, đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp.

Từ khóa: Pí Mùn, người Thái Mai Châu, nhạc cụ của người Thái.

Người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình có hệ thống nhạc cụ khá đa dạng, tiêu biểu như Pí Pè (Khèn bè), Pí Pặp (Sáo đôi), Pí Mùn, Pí Khúi, Boóng Mu (Ống tre dài rỗng 2 đầu), Coong Dàm (trống chiêng), Loóng (máng)... Trong đó, Pí Mùn là một nhạc cụ độc đáo, phổ biến trong đời sống của đồng bào dân tộc Thái tại vùng này. Đây là loại sáo ngang, dùng“lưỡi gà[1]” để thổi. Loại Pí này thường dùng trong sinh hoạt tín ngưỡng để đệm cho ông Mùn[2] hát ở các lễ cúng, lễ truyền nghề của thầy cúng cho học trò và lễ “Chá chiêng[3]”.

Cấu tạo

Pí Mùn được làm từ ống nứa tép loại vừa hoặc ống trúc có đường kính khoảng 1,5 - 2cm, độ dài từ 55 – 60 cm; thành ống có độ dày 2mm. Một đầu của Pí Mùn có mấu kín. Ngay sát mấu kín, trổ thủng trên thân ống một lỗ hình chữ nhật nằm theo chiều dài thân ống, kích thước 1 x 2cm. Tại lỗ này sẽ được gắn một thiết bị quan trọng là “lưỡi gà”. Người ta dùng bột ốc với nhựa thông phết quanh rìa khuôn đồng có lưỡi gà, nơi tiếp giáp với rìa lỗ thủng hình chữ nhật để đảm bảo độ kín. “Lưỡi gà”có tác dụng để tạo độ rung phát ra âm thanh khi thổi. Pí Mùn có 8 lỗ thoát âm để tạo ra 7 note. Có một lỗ được dán miếng màng để tạo độ rè, khàn khi thổi, làm cho âm thanh của loại Pí Mùn có màu sắc khác lạ so với các loại Pí khác.

Sáo 2 copy

Cách thức chế tác

Người Thái Mai Châu thường chọn dóng nứa hoặc cây trúc dài, thẳng, phơi khô. Họ giữ lại một đầu mấu nhưng được cắt gọt sát, khoét một lỗ khoảng 3mm để gài “lưỡi gà” theo chiều dọc của thân sáo. “Lưỡi gà” được dát thật mỏng, cắt hơi nhọn. Sau khi lắp “lưỡi gà”, người Thái sẽ đo các khoảng cách để tạo lỗ thoát âm theo cách thức như sau: dùng một dây lạt làm từ cây giang chẻ mỏng và lau mịn để đo chu vi cây Pí theo từng vòng; tính từ phía gốc của lưỡi gà đến lỗ thoát âm thứ nhất là 3 vòng chu vi khi duỗi ra. Các note tiếp theo có khoảng cách đều bằng một vòng chu vi, do đó, các lỗ thoát âm của Pí Mùn có khoảng cách bằng nhau. Từ lỗ thứ 8 đến đầu cuối của Pí được xác định bằng hai vòng rưỡi chu vi của ống Pí. Khi đã định vị được các vị trí của lỗ thoát âm thì dùng sắt nung đỏ để dùi các lỗ sao cho đều nhau. Điều đáng chú ý ở Pí Mùn đó là lỗ thứ nhất luôn được bịt kín bằng một chiếc“màng” nhỏ lấy từ bên trong ống tre non; nó rất mỏng, dai và có độ rung cao. Chức năng của chiếc “màng” này khi thổi sẽ tạo nên âm thanh rè, khàn rất đặc trưng. Lỗ thứ 2 được dùi ở mặt dưới cây Pí, dùng ngón tay cái để bịt khi thổi. Nếu bịt lỗ này lại sẽ tạo ra âm trầm, khi mở ra sẽ tạo âm thanh cao.

Bài bản của Pí Mùn và đặc điểm âm nhạc

Các bài bản Pí Mùn dạng đơn âm, giai điệu thường là tòng theo người hát.Chính giai điệu của phần hát cũng mang đặc trưng âm nhạc dân gian, thường chỉ là một “lòng bản” rồi biến đổi tùy theo lời ca và cảm xúc nên không cố định. Vì thế, người thổi Pí Mùn phải thuộc và biết lấy “lòng bản” của giai điệu làm cơ sở để “tòng” theo. Trong nét giai điệu của bài bản Pí Mùn, có thể nhận thấy một số kỹ thuật diễn tấu như luyến, láy nhanh, thêu, vuốt... Tuy nhiên, cấu trúc giai điệu còn đơn giản, âm vực hẹp.

Hàng âm của Pí Mùn:

sáo 3

 

Hệ thống bài bản của Pí Mùn tương đối phong phú. Tuy nhiên, việc thu thập một cách đầy đủ là rất khó khăn đối với người sưu tầm bởi đây là nhạc cụ chỉ dùng trong các nghi lễ, không diễn tấu tùy tiện. Trong bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu 4 bài Pí Mùn đã sưu tầm được. Đây là những bài sử dụng trong Mo Pang khoăn (Mo gọi hồn cho người ốm nặng). Người thổi Pí là nghệ nhân Khà Văn Bình[4]:

Bài 1:Trích bài Xoọc khoăn (Đi tìm hồn)

Sưu tầm, ký âm: Hà Thị Tô Thắm

sáo 4

Bài 2:Trích bài So khoăn (Xin hồn)

Sưu tầm, ký âm: Hà Thị Tô Thắm

sáo 5

Bài 3:Trích bài Chồm khoăn (Mừng hồn)

Sưu tầm, ký âm: Hà Thị Tô Thắm

sáo 7

Bài 4:Trích bài Giai Pè (Đưa hồn trở về)

Sưu tầm, ký âm: Hà Thị Tô Thắm

sáo 8

Các trường hợp sử dụng Pí Mùn trong nghi lễ

Pí Mùn dùng đệm cho một số làn điệu hát cúng của ông mo Mùn. Vì vậy, nó gắn liền với các hình thức hành lễ khác nhau. Người thổi Pí đệm cho ông Mùn hát bao giờ cũng là đàn ông có độ tuổi trung niên trở lên và được gọi là Mo Pí. Âm sắc của Pí Mùn rất phù hợp với tính chất thần bí của hát cúng chữa bệnh.

Trong hành lễ, ông mo Mùn có nhiều phương thức diễn xướng:

Một là, hình thức “Xên”, tức là tìm ra ma hại người rồi tự họ giải quyết hậu quả của nó bằng các nghi lễ cúng sao cho người ốm khỏi bệnh.

Hai là, người thầy truyền nghề cho học trò (Păn mường).

Ba là, làm lễ tạ ơn (lễ Chá chiêng), do các con nuôi hậu tạ vào mùa xuân tháng 2 hoặc tháng 3 hàng năm;thường tổ chức 2 năm 1 lần.

Bốn là, lễ nhập họ cho một người nào đó xin nhập họ. Có nghĩa là một người nào đó không rõ họ mình là gì, không biết cha mẹ mình là ai, muốn xin nhập vào một họ nào đó thì phải làm lễ này.

Trải qua thời gian, Pí Mùn đã được người Thái Mai Châu truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng cách truyền tay, truyền khẩu. Mặc dù các bài bản không được lưu trên văn bản nhưng vẫn còn bảo lưu sự nguyên sơ đến tận ngày nay. Việc lưu truyền qua nhiều thế hệ là một chứng minh quan trọng của giá trị văn hóa trong lịch sử một tộc người. Nhìn nhận Pí Mùn ở góc độ nhạc cụ học, chúng tôi nhận thấy có thể cải tiến và áp dụng trong hoạt động đào tạo, biểu diễn, sáng tác. Nếu được chú trọng khai thác sẽ góp phần bảo tồn, phát triển loại nhạc cụ cổ truyền độc đáo này. Hi vọng trong tương lai, Pí Mùn của tộc người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình sẽ được có mặt trong các cơ sở đào tạo và biểu diễn âm nhạc chuyên nghiệp.

Tài liệu tham khảo

$11.    Nguyễn Thị Thanh Nga (2007), Văn hóa truyền thống một số tộc người ở Hòa Bình, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

$12.    Sở Văn hóa Thông tin Hà Sơn Bình (1987), Tìm hiểu văn hóa cổ truyền của người Thái Mai Châu.

$13.    Hà Thị Tô Thắm (2010), Âm nhạc dân gian Thái Mai Châu Tỉnh Hòa Bình, Luận văn Thạc sĩ, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

$14.    Lường Song Toàn (2011), Nhạc cụ truyền thống người Thái huyện Mai Châu – Tỉnh Hòa Bình, Tài liệu chép tay của tác giả.



[1]Lưỡi gà: Được làm từ mảnh đồng hoặc bạc trắng dát mỏng, có hình chữ nhật. Trên mặt cắt một hình tam giác cân (có hình dạng giống như luỡi của con gà), hai cạnh bên cắt rời, cạnh đáy không cắt mà để dính vào khuôn đồng. Đây là bộ phận quan trọng để phát ra âm thanh của Pí Mùn. Người chơi sẽ thổi qua thiết bị này tạo nên âm thanh.

[2]Ông Mùn: Ở các bản làng người Thái thường có các ông Mùn, là người có hiểu biết nhất định, tự xưng là con út của Vua Trời xuống trần gian cứu giúp người. Ông Mùn vừa làm thầy Mo, vừa có kiến thức y học cổ truyền để bốc thuốc chữa bệnh; là người có khả năng ứng đối nhanh, hiểu biết về văn học nghệ thuật.

[3]Lễ Chá chiêng: Do các ông Mùn tự tổ chức khoảng một đến hai năm một lần vào tháng Giêng. Đây là lễ tạ ơn của những người đã được ông Mùn cứu giúp chữa khỏi bệnh. Trải qua quá trình phát triển, lễ Chá chiêng đã trở thành một hình thức sinh hoạt văn hóa độc đáo của người Thái Mai Châu.

[4]Nghệ nhân Khà Văn Bình, 65 tuổi, sống tại bản Toòng, xã Tòng Đậu, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình.