thứ 7, 26-11-2022 - 06:13

Nghiên cứu trao đổi

Để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội

Cách đây hơn 70 năm (năm 1943), Đề cương về văn hóa Việt Nam – một văn kiện quan trọng của Đảng, do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo, đã sớm khẳng định quan điểm của Đảng ta coi văn hóa là một trong ba mặt trận: kinh tế, chính trị và văn hóa; nêu bật 3 tính chất cơ bản của văn hóa Việt Nam là: dân tộc, khoa học và đại chúng; đồng thời cũng chỉ rõ, có lãnh đạo được phong trào văn hóa, việc tuyên truyền của Đảng mới có hiệu quả. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (tháng 11-1946), trong diễn văn, Bác Hồ đã nêu một quan niệm giản dị, dễ hiểu, dễ nhớ, đó là: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”. 

Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Hồ Chủ tịch, văn hóa cách mạng đã đâm chồi, nảy lộc trên mảnh đất khát khao tự do, độc lập, hòa bình, thực hiện ước mơ người cày có ruộng, được học hành, được cơm no, áo ấm, tự quyết định vận mệnh của mỗi người. Văn hóa cách mạng đã đi vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội mỗi khi “còn quân xâm lược trên đất nước ta”, thổi bùng khát vọng của mọi thế hệ người Việt Nam, nhất là tuổi trẻ “dù phải đốt cháy dãy Trường Sơn cũng phải giành cho được tự do, độc lập”, để rồi đã sản sinh ra nhiều giá trị văn hóa của “thời hoa lửa”, điển hình là văn hóa chính trị, văn hóa quân sự, văn hóa ngoại giao,… đặc sắc, mãi mãi là niềm tự hào to lớn của dân tộc ta. Văn hóa của Đảng – văn hóa Hồ Chí Minh, với những giá trị vượt trội đã cuốn đi mọi toan tính nhỏ nhen, vị kỷ, tâm lý bi lụy, ham sống, sợ chết, nhấn chìm những gì đi ngược lại hành trình chung của cuộc đấu tranh vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; đã hun đúc ý chí, nuôi dưỡng tâm hồn, chắp cánh cho những cảm hứng sáng tạo của nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, họa sĩ,… để họ cho ra đời nhiều bản hùng ca, nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật để đời phản ánh sinh động chủ nghĩa anh hùng cách mạng, cuộc sống, chiến đấu, lao động vinh quang nhưng không kém phần lãng mạn của dân tộc.

Sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc, cùng với bắt tay vào công cuộc cải tạo, xây dựng đất nước, Đảng ta đã quan tâm lãnh đạo xây dựng nền văn hóa mới, con người mới, nhằm tạo ra một cuộc sống xã hội ngày càng tốt đẹp, phồn vinh. Công cuộc đổi mới đất nước mở ra, cùng với nhận thức ngày càng đầy đủ về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, tư duy lý luận của Đảng về văn hóa có bước phát triển mới. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (năm 1991), các nghị quyết của Đảng từ Đại hội III đến Đại hội VIII, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) đều khẳng định vị trí của văn hóa “là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”[1]; đồng thời chỉ rõ, phải “làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vào từng người, từng gia đình, từng tập thể và cộng đồng, từng địa bàn dân cư, vào mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con người,…”[2]. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011) nhấn mạnh: làm cho văn hóa “trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”3 và nêu rõ mô hình, đặc trưng của văn hóa Việt Nam, đó là một “nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, ở đó có sự thống nhất biện chứng giữa yêu cầu đạt tới trình độ tiên tiến của văn hóa thế giới với những nét đặc sắc của giá trị, truyền thống văn hóa Việt Nam.   

c1

Tiết mục “Lời ca dâng Bác”, sáng tác: Trọng Loan, biên đạo: NSƯT Thu Hà do ca sĩ Thành Lê và tốp múa Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội biểu diễn (Ảnh: Khánh Linh)

Sự đổi mới tư duy lý luận của Đảng về văn hóa đi liền với những chủ trương, giải pháp lãnh đạo, chỉ đạo kịp thời đã góp phần tạo nên sức sống, diện mạo mới cho văn hóa Việt Nam. Nhận thức của các cấp, các ngành và nhân dân về vai trò của văn hóa trong công cuộc đổi mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc được nâng lên rõ rệt. Đời sống văn hóa của nhân dân ngày càng được cải thiện; nhiều giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc được phát huy; nhiều chuẩn mực văn hóa, đạo đức mới được hình thành. Hình thức, hoạt động văn hóa được đa dạng hóa; xã hội hóa trên lĩnh vực văn hóa được mở rộng; nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị, trong đó nhiều di sản được thế giới công nhận là di sản của nhân loại. Hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa tâm linh được quan tâm; quyền tự do sáng tạo của văn nghệ sĩ, quyền tiếp cận thông tin, tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân được thể hiện trên thực tế. Lĩnh vực văn học nghệ thuật, thông tin đại chúng phát triển mạnh mẽ. Công tác nghiên cứu lý luận về văn hóa và phát triển được đẩy mạnh; công tác đào tạo cán bộ, nhân viên, tài năng văn hóa nghệ thuật được quan tâm; đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý văn hóa, văn học nghệ thuật có bước trưởng thành; giao lưu và hợp tác quốc tế về văn hóa được mở rộng,... Nhìn chung, văn hóa đã bước đầu khẳng định vị trí là nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn những tiêu cực, tệ nạn xã hội do mặt trái của kinh tế thị trường tạo nên; đồng thời, góp phần xây dựng và phát triển con người – yếu tố quyết định đến thành công của sự nghiệp đổi mới vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

Tuy nhiên, so với mục tiêu, yêu cầu đề và so với những thành tựu trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh và đối ngoại cũng như tiềm năng, nguồn lực vốn có của dân tộc, sự phát triển về văn hóa của đất nước trong những năm đổi mới vừa qua chưa thực sự tương xứng. Đời sống văn hóa tinh thần ở nhiều nơi còn nghèo nàn, đơn điệu; khoảng cách văn hóa giữa các vùng, miền chưa được cải thiện đáng kể; tình trạng chạy theo thị hiếu tầm thường, trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc có chiều hướng phát triển. Lĩnh vực sáng tạo văn học nghệ thuật thiếu những tác phẩm nổi bật về chất lượng cũng như giá trị nghệ thuật; việc bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị tinh thần của các công trình văn hóa, tâm linh có những phát triển lệch lạc, biến tướng, khuynh hướng thương mại hóa khá phổ biến. Giáo dục - đào tạo chậm được đổi mới, nặng về “dạy chữ”, nhẹ về “dạy người”. Quản lý nhà nước về văn hóa trên nhiều lĩnh vực bị buông lỏng; các nguồn lực đầu tư cho văn hóa chưa được quan tâm phát huy; tiêu cực, tệ nạn xã hội chưa được ngăn chặn, đẩy lùi; tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng... Nhìn chung, văn hóa chưa thực sự trở thành mục tiêu và động lực của sự phát triển đất nước; chưa thâm nhập vào mọi lĩnh vực với tư cách là công cụ, phương tiện của đổi mới, sáng tạo và đặc biệt là chưa làm tốt chức năng hun đúc bản lĩnh, tâm hồn, trí tuệ của con người Việt Nam để làm nên sức mạnh tinh thần thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược: xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.

Trên cơ sở tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), Hội nghị Trung ương 9 (khóa XI) đã phát triển mục tiêu xây dựng “Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”4; đồng thời khẳng định “xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” gắn bó với vấn đề xây dựng con người và chỉ rõ mối quan hệ không tách rời giữa văn hóa với kinh tế, chính trị.

Để thực hiện tốt tinh thần đó, hơn bao giờ hết, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục trong Đảng và toàn xã hội, làm cho mọi người nhận thức sâu sắc tầm quan trọng đặc biệt của văn hóa trong phát triển, mối liên hệ giữa văn hóa với chính trị và kinh tế; nắm vững nhiệm vụ xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam có nhân cách, lối sống đẹp. Trên cơ sở nhận thức xây dựng văn hóa cốt lõi là xây dựng con người, cần tập trung xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, trọng tâm là bồi dưỡng tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, đạo đức, lối sống và nhân cách cao đẹp. Là người Việt Nam, phải luôn tự hào mình là “con Lạc, cháu Hồng”, được sinh ra, lớn lên trên một đất nước giầu truyền thống văn hóa và cách mạng; có bổn phận, trách nhiệm, lương tâm, ý thức công dân trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; có lòng tự trọng, hướng tới chân – thiện – mỹ, thượng tôn pháp luật, phê phán cái xấu, cái ác, cái thấp hèn,…

Xây dựng văn hóa và con người Việt Nam là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân và cả hệ thống chính trị. Cấp ủy, chính quyền các cấp phải tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo, quan tâm đầu tư ngân sách tương xứng với vị trí, vai trò của văn hóa trong phát triển; chỉ đạo sử dụng hợp lý các nguồn tài chính, vật tư cho công tác văn hóa; triển khai kiên quyết các biện pháp chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí trong lĩnh vực văn hóa cũng như kinh tế - xã hội; quản lý chặt chẽ các công trình văn hóa, không để xảy ra tình trạng thương mại hóa; chăm lo xây dựng đội ngũ đảng viên, cán bộ, công chức, viên chức có bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, phong cách, tác phong tiêu biểu, mẫu mực. Ngành Giáo dục – Đào tạo phải đi đầu trong sự nghiệp “trồng người”, chăm lo xây dựng môi trường sư phạm lành mạnh, chú trọng giáo dục đạo đức, giáo dục công dân cho thế hệ trẻ, khắc phục sự tách rời giữa “dạy chữ” với “dạy người”. Các bậc cha mẹ lưu tâm xây dựng gia đình văn hóa, gia phong, nền nếp, trên kính, dưới nhường, vợ chồng thủy chung, cháu con hiếu thảo, đoàn kết, thương yêu, tránh ỷ vào nhà trường và xã hội. Các tổ chức, đoàn thể đề cao trách nhiệm vận động nhân dân hưởng ứng và thực hiện tốt phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh ở mỗi địa phương, cơ quan, đơn vị, tổ chức; xây dựng nếp sống văn hóa tiến bộ trong từng địa bàn dân cư; phát huy những nhân tố tích cực, nhân đạo, nhân văn, hướng thiện của các tôn giáo, cùng góp phần vào công cuộc đổi mới văn hóa đất nước.

Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ngày càng rộng mở, phải coi trọng việc thể chế hóa, cụ thể hóa đường lối, quan điểm của Đảng về văn hóa thành hệ thống văn bản pháp luật, cơ chế, chính sách, bảo đảm phù hợp với thực tiễn đổi mới và các chuẩn mực quốc tế. Việc hoàn thiện, đổi mới các văn bản pháp luật và cơ chế, chính sách cần theo hướng tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng, phát triển thị trường văn hóa và công nghiệp văn hóa; nâng cao ý thức thực thi các quy định pháp luật về quyền và lợi ích trên lĩnh vực văn hóa. Mỗi ngành, mỗi cấp, mỗi địa phương, đơn vị cần chỉ đạo xây dựng, ban hành những văn bản dưới luật phù hợp với lĩnh vực hoạt động, như: quy chế, quy định, nội quy, hương ước, cam kết,… lấy đó làm căn cứ để điều chỉnh ý thức, thái độ hành vi của mọi người. Để xây dựng văn hóa pháp luật, bên cạnh động viên nêu cao tính tự giác, cần tăng cường quản lý văn hóa bằng pháp luật; thực hiện có nền nếp công tác thanh tra, kiểm tra, kịp thời ngăn chặn, xử lý nghiêm minh những hành vi “phản cảm”, thiếu văn hóa, vi phạm pháp luật; chủ động đấu tranh với những âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng của các thế lực thù địch; tích cực phòng, chống “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” về chính trị tư tưởng, đạo đức và lối sống trong cán bộ, đảng viên và quần chúng.

Các cấp ủy, tổ chức đảng cần chú trọng đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác văn hóa; bảo đảm vừa tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo văn hóa, văn học nghệ thuật, báo chí giữ vững phương hướng chính trị, tư tưởng, vừa phát huy quyền tự do, dân chủ trong sáng tạo, sáng tác với ý thức chính trị, tính tự giác, trách nhiệm công dân cao nhất. Văn hóa không tách rời chính trị; vì vậy, phải chăm lo xây dựng văn hóa từ trong tổ chức đảng, bộ máy chính quyền các cấp, các tổ chức đoàn thể, trọng tâm là bồi dưỡng, hun đúc lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, tình cảm, trách nhiệm, tinh thần “mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người”; khắc phục những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống theo Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XI) và đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh theo Chỉ thị 03-CT/TW của Bộ Chính trị (khóa XI). Mọi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức,… đều phải phấn đấu thực sự “là người lãnh đạo, đồng thời là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân”, là “công bộc của dân”. Văn hóa lãnh đạo đòi hỏi cán bộ ở cương vị càng cao, trọng trách càng lớn, càng phải gương mẫu, tận tụy, tiêu biểu về nhân cách, tuyệt đối không lợi dụng chức, quyền để mưu lợi cá nhân; luôn trăn trở vì nước, vì dân.

Để việc xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam có hiệu quả cao, Đảng, Nhà nước, các cấp ủy, tổ chức đảng cần chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ  văn hóa, nhất là cán bộ đầu ngành, cán bộ cơ sở vững mạnh; có trình độ, năng lực chuyên môn giỏi, tâm huyết với sự nghiệp văn hóa nghệ thuật, sự nghiệp trồng người; đồng thời, phải là những con người có nhân cách, bản lĩnh, ý thức công dân, ý thức chính trị tốt. Công tác giáo dục – đào tạo cán bộ, nhân viên trong các nhà trường văn hóa nghệ thuật cần được quan tâm nhiều hơn về đầu tư cơ sở vật chất, trang bị, phương tiện dạy học, điều kiện làm việc cho đội ngũ giảng viên, giáo viên, cán bộ quản lý; điều kiện ăn ở, sinh hoạt cho học viên, sinh viên. Cán bộ văn hóa cũng đồng thời là trí thức; vì vậy, cũng như đội ngũ trí thức hoạt động trên các lĩnh vực khác, bên cạnh yêu cầu mỗi người phải chủ động khắc phục khó khăn, hy sinh, cống hiến, đam mê vì sự nghiệp văn hóa nghệ thuật, rất cần nhận được sự quan tâm của lãnh đạo, chính quyền các cấp, tạo điều kiện về chế độ, chính sách, góp phần tháo gỡ khó khăn, ổn định cuộc sống, nhất là đối với những cán bộ, thầy cô giáo công tác ở vùng sâu, vùng xa, vùng núi cao. Ngành Văn hóa cần tham mưu cho cấp ủy, chính quyền các cấp xây dựng, đề xuất cơ chế tuyển chọn những tài năng văn hóa nghệ thuật trẻ vào đào tạo ở các trường văn hóa nghệ thuật và chế độ ưu đãi phù hợp với những nhân tài thực sự trong lĩnh vực hoạt động đặc biệt này.

 Sinh thời, Bác Hồ đã dạy: “Phải làm sao cho văn hóa thấm sâu vào tâm lý quốc dân”. Điều đó có nghĩa, văn hóa phải trở thành nhận thức, tình cảm, ý chí, động cơ hành động của mọi người trong xã hội. Văn hóa và con người phải là một; văn hóa cùng với chính trị, kinh tế cũng như các lĩnh vực khác phải đồng hành để có được “năng lực nội sinh”, “nền tảng tinh thần vững chắc” cho phát triển. Chỉ có như vậy, sự nghiệp đổi mới đất nước vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh”, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa mới thành hiện thực.

Thiếu tướng, TS Nguyễn Học Từ



1- ĐCSVN - Văn kiện Hội nghị lần thứ năm BCHTƯ khóa VIII,  Nxb CTQG, H.1998, tr. 55.

2- ĐCSVN - Văn kiện Hội nghị lần thứ năm BCHTƯ khóa VIII,  Sđd, tr. 55.

3- ĐCSVN - Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI,  Nxb CTQG, H. 2011, tr. 75-76.

4- ĐCSVN - Văn kiện Hội nghị lần thứ chín BCHTƯ khóa XI,  Văn phòng Trung ương Đảng, H. 2014, tr. 47.